Mjólk og offita

14.12.2006

Offita hefur verið nefnd alheimsfaraldur, og hefur tíðni hennar farið stigvaxandi undanfarin ár og áratugi, jafnt hérlendis sem erlendis. Um ástæður offitu hefur mikið verið ritað og fjölmargar rannsóknir verið gerðar til að reyna að komast að orsökum hennar. Almennt eru menn sammála um að orsakirnar eru fjölþættar (e. multifactorial) og vega þar þungt erfðir og umhverfisþættir á borð við hreyfingarleysi, auk sálrænna þátta. Eins og gefur að skilja er mataræði nátengt offitu og gildir almennt að sé orkuinntaka að jafnaði til lengri tíma meiri en orkueyðsla líkamans leiðir það til þyngdaraukningar og síðar offitu.

Tengsl kalks við offitu

Nýlegar rannsóknir hafa sýnt að kalk úr fæðu virðist hafa hlutverki að gegna við þyngdarstjórnun. Þetta hefur meðal annars sést í ýmsum faraldsfræðilegum rannsóknum, þar sem kalkneysla er einn af þeim þáttum sem neikvætt er tengdur líkamsþyngdarstuðli (BMI) (Carruth o.fl. 2001; Pereira o.fl. 2002). Til að mynda hefur sést sterkt neikvætt samband hlutfallslegrar hættu á offitu og kalkinntöku hjá þátttakendum í síðustu landskönnun Bandaríkjamanna á mataræði (NHANES III), þ.e. að þeir sem neyttu mest kalks voru ólíklegastir til að vera feitir, sbr mynd 1 (Zemel o.fl. 2000). Ekki er ljóst hvernig nákvæmlega áhrif kalks séu tilkomin en talið er að kalk úr fæðu geti með óbeinum hætti aukið niðurbrot og brennslu fitu í frumum og um leið dregið úr fitumyndun. Einnig eru uppi hugmyndir um að kalk úr fæðu geti hugsanlega hindrað frásog fitu úr meltingarvegi, en áhrifin sem sést hafa í rannsóknum á því eru þó minniháttar.

Tengsl mjólkur við offitu

Mjólkurafurðir eru bestu kalkgjafar sem völ er á og því eðlilegt að álíta að mjólkurneysla geti á grundvelli kalkinnihalds stuðlað að einhverjum þeim sömu áhrifum og kalk til þyngdarstjórnunar. Og rannsóknir sýna að mjólkurneysla gerir það og jafnvel gott betur, því ýmsar rannsóknanna benda til meiri áhrifa neyslu mjólkurafurða á þyngdarstjórnun en hægt er að skýra með kalkinnihaldi þeirra einu saman. Til að mynda sýndi ný rannsókn að þeir sem fengu kalk á formi fæðubótarefnis (kalkinntaka um 1200-1300 mg/dag) töpuðu 26% meiri þyngd en viðmiðunarhópur (kalkinntaka 400-500 mg/dag) á 24 vikum sem rannsóknin stóð yfir, meðan þyngdartap þeirra sem neyttu mjólkurvara (kalkinntaka 1200-1300 mg/dag) var 70% meira (Zemel o.fl. 2002). Hvað veldur þessum meiri áhrifum mjólkur til þyngdarstjórnunar er ekki þekkt, frásog kalks úr mjólk er ekki frábrugðið frásogi þess úr öðrum matvörum, ef undan eru skildar fáeinar plöntuafurðir með háu fýtat- eða oxalatinnihaldi sem geta truflað kalkfrásog. Því telja vísindamenn að mjólkurafurðir innihaldi einhverja aðra þætti ótengda kalki, sem hafa einnig áhrif á líkamsþyngd. Ekki hafa verið borin kennsl á þessa þætti en ýmislegt bendir til að um lífvirka þætti úr mysuhluta mjólkur sé að ræða, en frekari rannsókna er þörf til að skera úr um það.

Lokaorð

Hér á landi hefur tíðni offitu ekki aukist minna en annars staðar á undanförnum árum og jafnvel áratugum á sama tíma og mjólkurneysla hefur minnkað stórum. Hvort þar sé um beint orsakasamhengi að ræða er ekki hægt að fullyrða um, en ef eitthvað er að marka þær rannsóknaniðurstöður sem getið er um hér að ofan er ljóst að afar mikilvægt er að snúa neikvæðri þróun mjólkurneyslu við ef hafa á betur í baráttunni við offitufaraldurinn.

Heimildir

Carruth BR, Skinner JD. The role of dietary calcium and other nutrients in moderating body fat in preschool children. Int J Obes Relat Metab Disord 2001;25:559-66.

Pereira MA, Jacobs DR Jr,  Van Horn L, Slattery ML, Kartashov AI, Ludwig DS. Dairy consumption, obesity, and the insulin resistance syndrome in young adults: the CARDIA Study. JAMA 2002;287:2081-9.

Zemel MB, Shi H, Greer B, Dirienzo D, Zemel PC. Regulation of adiposity by dietary calcium. FASEB J 2000;14:1132-8.

Zemel MB, Thompson W, Zemel PC, et al. Dietary calcium and dairy products accelerate weight and fat loss during energy restriction in obese adults. Am J Clin Nutr 2002;75(suppl):342S.


Mynd 1. Hlutfallsleg áhætta (e. relative risk RR) á offitu eftir fjórðungum kalkneyslu (1=minnst kalkneysla; 4=mest kalkneysla).

Höfundur greinarinnar er dr. Björn S. Gunnarsson, matvæla- og næringarfræðingur. Greinin birtist í Mjólkurmálum, tímariti Tæknifélags mjólkuriðnaðarins.

Fleiri fréttir