Aspartam talið hættuminnst allra sætuefna

23.10.2007

Sætuefnið aspartam hefur verið í notkun í nokkra áratugi og er margrannsakað. Það er 200 sinnum sætara en sykur og gefur jafn mikla orku og prótein. Hafa þarf gætur á aspartam-neyslu barna.

Sætuefnið aspartam hefur verið í notkun í nokkra áratugi, segir Jóhanna Eyrún Torfadóttir næringarfræðingur hjá Umhverfisstofnun. Hér á landi er aspartam notað í ávaxtasafa og ýmsar mjólkurvörur og hefur mjólkurvörum með sætuefni farið fjölgandi að undanförnu. Jóhanna Eyrún hélt fyrirlestur um sætuefni á dögunum og er spurð hvers konar efni aspartam sé og hvort neysla þess sé örugg.
„Aspartam (E951) er sætuefni sem notað er í gosdrykki og önnur orkusnauð eða sykurskert matvæli. Annað heiti yfir aspartam er Nutrasweet og er það myndað af tveimur amínósýrum, fenýlalaníni og aspartiksýru, og methylhópi (CH3). Það gefur frá sér orku eins og prótein, eða 4 kcal/g.“

Jóhanna segir afurð þessarar efnasamsetningar 200 sinnum sætari en sykur (súkrósi) og því þurfi mjög lítið af aspartam í mat til þess að gefa sætt bragð. Fyrir vikið er hann hitaeiningasnauðari en sambærileg matvæli með sykri.

Öryggi staðfest
„Sætuefni sem og önnur aukefni eru undir reglubundnu eftirliti og notkun aðeins heimil eftir að öryggi þeirra hefur verið staðfest með rannsóknum og mati á rannsóknagögnum. Vísindanefnd Evrópusambandsins um matvæli (SCF) var beðin um að fara yfir gögn um aspartam árið 2001 vegna þrýstings frá bresku matvælastofnuninni (FSA). Fór nefndin yfir rúmlega 500 vísindagreinar og útgefið efni á 13 ára tímabili um rannsóknir á öryggi aspartam, og lagði mat á þær. Niðurstaða nefndarinnar var sú að daglegt neyslugildi, sem er 40 mg fyrir hvert kíló líkamsþyngdar á dag, væri öruggt,“ segir hún.
Daglegt neyslugildi (ADI) er þýðing á skilgreiningunni „acceptable daily intake“ og er um að ræða magn efnis í mat eða neysluvatni, sem talið er óhætt að neyta daglega alla ævi án þess að hætta stafi af. Gildið er gefið upp sem mg efnis fyrir hvert kíló líkamsþyngdar og má 60 kg maður því að hámarki neyta sem svarar einu ADI-gildix60 á dag, eða 2,4 g af aspartam.

Jóhanna bendir á að 2,4 g séu mjög mikið magn þegar aspartam sé annars vegar. „Aspartam er 200 sinnum sætara en sykur og því þarf 0,5 g af aspartami til þess að gefa jafn mikið sætubragð og fæst úr 100 g af sykri.“

Miða neyslu barna við þyngd
ADI-gildið tekur til allra aldurshópa og bendir Jóhanna á að passa þurfi upp á neyslu barna á matvörum sem innihalda aspartam og miða hana við líkamsþyngd þeirra.
„Daglega neyslugildið tekur ekki til þeirra sem hafa efnaskiptasjúkdóminn PKU, en þeir sem þjást af honum mega alls ekki neyta matvæla sem innihalda amínósýruna fenýlalanín. Því er skylt að merkja allar vörur sem innihalda aspartam með áletruninni „inniheldur fenýlalanín“,“ segir hún.

Samkvæmt reglugerð um aukefni eru takmörk fyrir því hversu mikið má vera af sætuefnum í ólíkum tegundum matvæla. Mörkin eru sett með tilliti til neysluhátta og líkna á því að magn fari yfir ADI-gildi við neyslu. Síðast en ekki síst er litið til þess hversu mikið þarf af efninu til þess að ná fram sætubragði í tilteknum matvælaflokkum.

„Strangt eftirlit er með aukefnum en til viðbótar við það bera stjórnvöld í hverju landi ábyrgð á því að neysla þeirra sé könnuð til að sjá hvort neytendur séu að innbyrða aukefni í magni umfram daglegu neyslugildin (ADI). Á Íslandi fer Umhverfisstofnum með það hlutverk“, segir Jóhanna ennfremur.

„Fyrsta skrefið í að meta neyslu aukefna á Íslandi var að meta neyslu á sætuefnum,“ segir hún, en þau er helst að finna í sykurlausum gosdrykkjum og ávaxtasafa og nú upp á síðkastið mjólkurvörum. „Notaðar voru neyslutölur frá landskönnun Manneldisráðs Íslands sem var framkvæmd árið 2002, en þaðan koma tölur um neyslu á sykurlausum gosdrykkjum og sykurskertum Svala. Niðurstöðurnar sýna að neyslan er sambærileg við það sem gerist hjá öðrum þjóðum. Ekkert sætuefnanna fór yfir mörk ADI-gilda,“ segir hún.

Í reglugerð um aukefni segir að 1 g af aspartami megi vera í einu kílói af hleyptum og sýrðum mjólkurvörum og 600 mg í lítra af ávaxtasafa.

Sætuefnin sem notuð eru í matvæli hérlendis auk aspartams eru asesúlfam-k og cyclamat. Samkvæmt könnun Manneldisráðs er meðalneysla á aspartami 6% af hámarks ADI-gildi, 5% á asesúlfam-k og 33% á cyclamat.

„Öryggismörk fyrir asesúlfam-k og cyclamat eru mun lægri en fyrir aspartam, eða 15 mg per kíló líkamsþyngdar á dag fyrir það fyrrnefnda og 7 mg per kíló líkamsþyngdar á dag fyrir það síðarnefnda. Ástæðan er sú að aspartam er talið hættuminnst,“ segir Jóhanna.

"Öryggismörkin eru miklu lægri fyrir þessi sætuefni, þótt þau komi öll mjög vel út í rannsóknum. Þessi mörk eru sett af öryggisástæðum og allar getgátur um hættu rannsakaðar. Aspartam er best rannsakað af þessum þremur sætuefnum og því má kannski segja að menn séu meira á varðbergi gegn hinum. Það hafa miklar gróusögur verið í gangi um þessi efni, sem kannski kemur til af hræðslu við hið óþekkta," segir Jóhanna Eyrún að síðustu.

Heiðar Þór. Morgunblaðið. 5. febrúar 2004.

Fleiri fréttir