Tilraunir

Ósýnilegt blek
Blek sem er næmt fyrir hita er oftast einhver ofurvenjulegur, lífrænn vökvi sem virðist ósýnilegur þegar hann hefur þornað á pappír en dökknar þegar hann kemst í snertingu við hita. Sítrónusafi, appelsínusafi, lauksafi, mjólk eða edik erul prýðilegir vökvar til þessara nota. Þú getur notað tannstöngul eða blekpenna, jafnvel gamaldags penna og pennastöng til að skrifa. Leyfðu blaðinu að þorna (þó ekki nálægt hita). Þá sést ekkert en ef þú straujar það (eða færð einhvern til að hjálpa þér til þess) kemur skriftin fram. Þessa aðferð notuðu stríðsfangar til að lauma leynilegum skilaboðum út úr fangelsum og notuðu jafnvel sitt eigið munnvatn eða svita sem blek.


--------------------------------------------------------------------------------



Kafari
Það sem þú þarft í þessa tilraun er:
• Lítill pakki með tómatsósu, sinnepi, sojasósu eða þ.h. - eins og maður fær oft á skyndibitastöðum.
• Glær plastflaska með þéttum tappa. Eins lítra gosflaska virkar einna best.

Til að athuga hversu góður kafari litli pakkinn er þarf fyrst að prófa hann í vatnsglasi. Fylltu glas af vatni og settu pakkann ofan í. Bestir eru þeir sem rétt haldast á floti. Fylltu síðan flöskuna eins mikið og hægt er af vatni, settu tómatsósupakkann í flöskuna (óopnaðan auðvitað) og skrúfaðu tappann á. Kreistu flöskuna til að láta „kafarann fara niður; slepptu - og hann syndir upp!

Það sem lætur pakkann kafa og synda upp til skiptis er loftbóla sem leynist inni í pakkanum. Þegar flaskan er kreist dregst loftbólan líka saman og kafarinn sekkur. Þegar plássið eykst aftur í flöskunni flýtur hann aftur upp.

Ef þú hefur engan sósupakka við höndina má til dæmis gera tilraunina með loki af ónýtum tússpenna. Það er gert þyngra að neðanverðu, þeim megin sem opið er. Þetta má gera með tveimur bréfaklemmum eða svolitlum leirbita. Aðalatriðið er að það sé nógu þungt til að það rétt haldist á floti.

--------------------------------------------------------------------------------

Blindi bletturinn
Sjónhimna augans bregst við ljósi og sendir heilanum skilaboð um það sem þú sérð. Þó er einn hluti sjónhimnunnar sem engin skilaboð sendir. Þetta svæði er kallað blindi bletturinn. Í honum er engin ljósskynjun því þar fer mikill fjöldi tauga í gegnum sjónhimnuna.

Þú getur fundið blinda blettinn á auðveldan hátt. Það sem þú þarft í tilraunina er hvítt spjald eða blað u.þ.b. 10 x 15 cm á stærð. Teiknaðu kross hægra megin og punkt vinstra megin á spjaldið eins og sýnt er á teikningunni. Lokaðu hægra auganu og haltu spjaldinu armslengd frá þér. Horfðu á krossinn. Þó þú horfir á hann sérðu samt punktinn líka, ekki satt? Haltu áfram að horfa á krossinn en dragðu spjaldið hægt að þér. Þá sérðu hvernig punkturinn hverfur og birtist svo aftur þegar þú ert komin(n) ennþá nær. Prófaðu líka að loka vinstra auganu og horfa á punktinn. Á sama hátt muntu sjá krossinn hverfa og birtast aftur.



Prófaðu nú að draga beina línu yfir allt spjaldið þannig að hún skerist í gegnum punktinn og krossinn. Endurtaktu síðan tilraunina og þá kemstu að raun um að línan virðist óslitin þar sem blindi bletturinn er. Svona upplifir þú blinda blettinn oftast nær í daglegu lífi - heilinn fyllir upp í eyðuna þannig að þú finnur ekki fyrir neinu!

--------------------------------------------------------------------------------

Að virkja sítrónu
Já, það er raunverulega hægt að ná rafmagni úr sítrónu! Rafstraumurinn stafar af rafspennu tveggja málma sem er stungið í sítrónuna. Sýran í sítrónunni leiðir rafmagnið. Tveir málmhlutir eru notaðir, auðveldast er að nota kopar og sink. Sinkhluturinn getur t.d. verið galvaníseraður nagli, koparhluturinn getur t.d. verið erlend koparmynt. Þeim er stungið í sítrónuna og vírar festir við hvorn um sig. Hinn endi hvors vírs um sig er festur við litla ljósaperu, t.d. vasaljóssperu, og straumurinn ætti að nægja til að kveikja á henni. Athugaðu að það er mikilvægt að málmarnir snertist ekki inni í sítrónunni.

--------------------------------------------------------------------------------

Vatnsdropalinsa
Það er hægt að gera frumstætt stækkunargler á afar einfaldan hátt. Það eina sem þú þarft er bréfaklemma, nett töng, örlítil olía eða vaselín og vatnsdropi! Réttu úr bréfaklemmunni og beygðu hana í endann þannig að það myndist heil lykkja og hún þarf að verða eins hringlaga og mögulegt er. Síðan berðu olíuna eða vaselínið á lykkjuna þannig að þunn húð myndist. Dýfðu henni í vatn og lyftu henni varlega. Vatnsdropi ætti að myndast, hann virkar eins og linsa og nær að stækka að minnsta kosti tvöfalt.

--------------------------------------------------------------------------------

Skoppandi rúsínur
Prófaðu að setja nokkrar rúsínur út í sódavatn eða annan glæran gosdrykk. Fyrst fara þær niður á botn en bráðlega hafa svo margar loftbólur hlaðist utan á ójafnt yfirborð rúsínanna að þær lyftast aftur upp á yfirborð vatnsins þar sem loftbólurnar blandast loftinu og rúsínurnar sökkva því aftur til botns þar sem þær safna síðan aftur loftbólum og þannig koll af kolli. Þetta gengur best á meðan rúsínurnar eru mjög ójafnar og ef þú gerir tilraunina í lokaðri flösku eða krukku (þá dugar gosið í vatninu lengur).

--------------------------------------------------------------------------------

Að láta egg standa upp á endann
- Þessi tilraun er hálfgert töfrabragð!
Hefur þú heyrt söguna um Kólumbus og eggið? Það gekk illa hjá Kólumbusi að fá skip til langsiglinga því í þá daga trúðu svo margir að jörðin væri flöt eins og pönnukaka og skipin dyttu fram af ef þau færu of langt. Sagan segir að til að sýna mönnum að sumt væri öðruvísi en þeir hefðu alltaf haldið hafi Kólumbus spurt þá hvort þeir gætu látið egg standa upp á endann. Og þó að þetta væru menn sem kunnu ýmislegt fyrir sér var sama hvernig þeir reyndu og klóruðu sér í kollinum, það gekk ekki! Þá tók Kólumbus eggið og skellti því á borðið þannig að endinn brotnaði nægilega mikið til að það gæti staðið. Mennirnir rifu í hár sitt og skegg og hrópuðu upp yfir sig af hrifningu yfir þessari einföldu og snjöllu lausn - og viti menn, Kólumbus fékk skip!

Kannski er þessi saga bara þjóðsaga en hún er samt skemmtileg. Og núna vitum við sitt af hverju sem menn vissu ekki í gamla daga. Til dæmis að jörðin er hnöttótt - og við vitum hvernig á að láta egg standa upp á endann án þess að brjóta það!

Það hefur verið sagt að tvisvar á ári, þegar eru jafndægur á vori (21. mars) og hausti (22. september), sé hægt að láta harðsoðið egg standa upp á endann. Sennilega er þetta líka þjóðsaga því sumir segja að það sé líka hægt á öðrum árstímum - ef maður fer varlega og er mjög, mjög þolinmóður!

En ef þú vandar þig og hefur stöðugar hendur geturðu látið hvaða egg sem er standa upprétt á breiðari endanum. Galdurinn er venjulegt borðsalt! Fyrst býrðu til svolitla salthrúgu á borði og lætur eggið standa upprétt í henni. Svo blæstu saltinu varlega í burtu. Þá verða eftir örfá saltkorn sem nægja til að halda egginu stöðugu svo það virðist standa hjálparlaust.

--------------------------------------------------------------------------------

Vísindavefurinn